جواب گفت ، بعد از آن شروع در مدح استاد خود افلاطون نمود ، مبالغتى عظيم در مدح او كرد . از او سؤال كردم كه در متأخّرين كسى به رتبهء او رسيده باشد ، گفت نه بلكه به‌جز وى از هفتاد هزار جزو از كمال او نيز نرسيد . بعد از آن ذكر بعضى از فلاسفهء اسلام مىكردم و به هيچ‌كدام التفات ننمود ، تا به ذكر بعضى از ارباب كشف و شهود رسيدم ، مثل جنيد بغدادى و ابو يزيد بسطامى و سهل بن عبد اللّه تسترى ، گفت اولئك هم الفلاسفة حقّا . شعبهء دوم ، در فضيلت علم اخلاق - نزديك اهل بصيرت واضح است كه هر علمى يا صنعتى كه مقصود از آن اصلاح جوهرى باشد ، شرف آن علم و صنعت بلكه شرف صانع و عالم نيز به حسب شرف آن جوهر است ؛ مثلا صناعت طب كه مقصود از آن اصلاح بدن انسان است ، شريف‌تر است از علم بيطارى كه غرض از آن اصلاح فرس است . و از فحواى مقدّمات سابق به ثبوت رسيد كه نفس ناطقهء انسانى شريف‌ترين جوهر است از موجودات اين عالم ، و ترقّى او در مراتب فضائل و كمالات به رعايت قوانين اين علم اخلاق است ، پس اشرف علوم باشد ، زيراكه مقصود از او تكميل اشرف موجودات است . و ايضا نزديك عقل روشن است كه در ميان اصناف موجودات ، بلكه در اشخاص يك صفت را تفاوت درجات بسيار است ؛ مثلا اسب دوندهء تازى را با اسب كمينهء پالانى برابر نتوان كرد ، و تيغ مصرى آبدار با تيغ نرم‌آهن زنگ‌خورده يكسان نباشد ، و در افراد هيچ نوعى از مخلوقات آن‌قدر تفاوت نيست كه در افراد انسان ، و آنچه گفته‌اند كه تفاوت در افراد انسان به مرتبه‌اى رسد كه يك شخص با هزار كس مقابل باشد ، تحقيق آن است كه حقّ مبالغه را بيان نكرده‌اند ، چه در اشخاص انسان كسى يافت نشود كه اشرف تمام موجودات ممكنه باشد و او را با صد هزار كس مقابل نتوان كرد و شخصى يافت نشود كه خسيس‌ترين كائنات باشد ، چنانچه الوف آن را در برابر يك انسان كامل ياد نتوان كرد ، و مصداق اين كلام ملاحظهء درجات حضرت خير المرسلين است با مرتبهء ابو جهل لعين ، و از مقام رفيع كليم اللّه تا دركهء نازلهء فرعون خبيث . و به واسطهء اين علم اخلاق ميسّر شود احسن موجودات را به تكميل به درجهء اعلى رسانيدن تا سعيد مطلق گردد . پس علمى كه به وسيلهء آن اخسّ موجودات را اشرف كائنات توان ساخت ، اشرف علوم باشد . مقالهء ثانيه ، در بيان فضائل چهارگانه و انواع و اضداد آن و بعضى از فوائد ديگر محتوى بر پنج شعبه : شعبهء اوّل ، در بيان فضائل و انواع آن - بدان أيّدك اللّه تعالى و ايّانا كه اجناس فضائل منحصر در چهار قسم است : حكمت و شجاعت و عفّت و عدالت . امّا حكمت را دو جزء است ، يكى قوّهء نظرى ، و كمال آن به ادراك حقايق اشياست به قدر طاقت بشرى تا به شناختن